غزلي از ديوان ملا محمد فضولي

جان  وئرمه غم عشقه  كه عشق  آفت جاندير  ،  عشق آفت جان اولدوغي مشهور جهاندير

سود ايستمه سوداي  غم عشقده هرگز  ،   كيم حاصل سوداي غم عشق  زياندير

هر ابروي خم ؛ قتلينه بير خنجر خونريز  ،  هر زلف سيه ؛ قصدينه بير افعي ايلاندير

ياخشي گور نور صورتي مهوشلرين اما  ،  ياخشي نظر ائتديكده سرانجامي ياماندير

عشق ايچره عذاب اولدوغون دان بيلورم كي ،  هر كيمسه كي عاشقدير ايشي آه و فغاندير

ياد ائتمه قره گوزلولرين مردم چشمين  ،  مردم دييوپ آنلانما كيم ايچديكلري قاندير

گوردورسه ((فضولي)) كي گوزلرده وفا وار ،  آنلانماكي شاعير سوزي البته يالاندير.

شعر استاد شهريار در تمجيد  فضولي

عظيم شاعريميز ((فضولي))

توركي، فارسي، عربي ده نه فضائل واريميش 

-  كي ((فضولي)) كيمي بير شاعر فاضل دوغولور

شرح صدر ايله صحائف يازيلير سينه سينه 

-  ليلةالقدره چاتير مصحف نازل دوغولور

((صفوي)) نين قيليجي بو قلمه باخدي دئدي 

-  گَـَـل افاضل ياراداق يوخسا اراذل دوغولور

اوچ لسان دا آچيلير مكتب قرآن قاپيسي 

-  بو مكاتيب ده اراذل دن افاضل دوغولور

توشه حج و زيارت دولور اخلاق ((رسول)) 

-  نازله يول اؤزونو نازلي منازل دوغولور

((شهريار)) بو گمي يه اگله شه لي نوح كيمي 

-  گؤر نه طوفان قوپارير ! باخ نه زلازل دوغولور.

--------------------------------------------------

غزل 27

صبح ساليب ماه رخون دان نقاب

- چيخ كي تماشايه چيخار آفتاب

رشته جانيم يئـتر ائـت  پـرگـره

- سـالما سر زلف سمن سايه تاب

مست چيخيب سالما نـظر هريانا

- گؤرمه روا كيم اولا عالـم خراب

كسمه نـظـر جـانـب عشاق دن

- نـالـی دلـسوزدن ائـت اجـتـناب

گئجه لر انجم سايارام صبحه تك

- اي شب هجرين منه يوم الحساب

دوزخه گيرمز سـتـمين دن يانان

- قـابـل جـنـت دئـيل اهل عذاب

سالـدي آياق دان غـم عالم مني

- وئـرمنه غـم دفعينه سـاقي شراب

رحـم قـيـل افتاده لـرين حالينه

- هئچ  گركمزمي سـنـه بـيـر ثواب

يار سئوال ائتسه كي حالين نه دير

- خسته فضولي نه وئررسن جواب؟

--------------------------------------------------

غزل 24

مـنـيـم تـك هـئـچ كيم زار و پريشان اولماسين يارب

- اسـيـر درد عـشق و داغ هجران اولماسين يارب

دمـادم جـؤرلـر ديـر چكـديـگـيـم بي رحم بت لردن

- بـو كافـرلـر اسـيري بير مسلمان اولماسين يارب

گؤروب انديشـه قـتـلـيـم ده اول ماهي بودور درديـم

- كي اول انديشه دن اول مه پشيمان اولماسين يارب

چئخارماق ائتسه لرته ن دن چكيب پيكانين اول سروين

- چئخان اولسون دل مجروح،پيكان اولماسين يارب

جـفـا و جؤر ايـلـه معتادم ، اونلار سيز نولور حالـيـم؟

- جفا سينه حـد و جـؤريـنه پايان اولماسين يارب

دئمه كيم عدلي يوخ ياظلمي چوخ هر حال ايله اولسـا

- كؤنول تختينه اوندان ئوزگه سلطان اولماسين يارب

((فضولي)) بولدو گـنـج عـافـيـت مـيخـانه كنجين ده

- مبارك ملك دور اول ملك ويران اولماسين يارب

--------------------------------------------------

غزل 8

اي ملك سيما كي سن دن ئوز گه حيران دير سنه

- حق بيلير انسان دئمز هر كيم كي انسان دير سنه

وئرمه ين جانين سنه  بولـماز  حـيـات  جـاودان

- زنـده جـاويـد اونـا دئـر لر كي قربان دير سنه

عالـمـي پـروانـه شـمـع جـمـالـين قيلدي عشق

- جان عالم سن ، فدا هر لحظه مين جان دير سنه

عاشقه شوقون لـه جان وئرمك سنه مشكل دئـيل

- چون مسيح وقت سن،جان وئرمك آسان ديرسنه

چئخما ياريم گـئـجه لـر ، اغيار طعنين دن ساقين

- سـن مـه اوج ملاحـت سن ، بو نقصان دير سنه

پادشاهيم ، ظلم ائديب عـاشـق سنه ظالم دئميش

- خوب اولان لاردان يامان گلمز، بو بهتان دير سنه

اي((فضولي))،خوب اولانلاردان،تغافل دور يامان

- گـر جفا هم گلسه اونلاردان، بير احسان دير سنه

--------------------------------------------------

غزل 188

غزلي از ديوان فضولي

پنبه ي داغ جنون ايچره نهان دير بدنيم 

-  ديري اولدوقجا لباسيم بودور ، ئولسه م  كفنيم

جاني جانان ديله ميش وئرمه مك اولماز اي دل

-  نه نزاع ايله يه ليم ،اُول نه سنين دير ، نه منيم

داش د لـَر آهيم اوخو شهدِ لبين شوقون دن 

-   نولا زنبور ائوينه بنزه سه بيت الحزنيم؟

طوق زنجير جنون ، دايره دولت دير

-  نه روا كيم مني اوندان چئخارا ضعف تنيم؟

عشق سرگشته سي يم سيل سرشك ايچره يئريم 

-  بير حبابم كي هوادن دولودور پيرهنيم

بلبل غمزه ديم باغ بهاريم سن سن 

-  دهن و قد و رُخون ، غنچه و سر و سمنيم

ائده من ترك ((فضولي)) ، سر كويون يارين 

-  وطنيم دير، وطنيم دير،وطنيم دير،وطنيم.

مقدمه  پرفسور حميد آراسلي بر ديوان فضولي

آللاهين آديلا

باشلانيش يئرنه

دوْرت يْوز ايلدن آرتيقدير كه بويْوك آذربايجان شاعري فضولينين شرفلي آدي بوتون شرق ئولكه لرينده درين حرمت و محبتله چكيلير، اونون ياراتديغي محبت ترانه لري ديللر ازبري اولاراق ئولكه لره دولاشير، اوره كلر فتح ائدير. شاعرين اوچ ديلده ( آذربايجان، فارس و عرب ديللرينده ) يازديغي اثرلر كاشغردن باشلامش بالكان لارا ، قازاندان باشلامش مصره قدر گنيش بير ساحه ده ياييلمش دير.

ايلك دفعه 1244 هجري ( 1828 ميلادي ) ايلينده تبريز ده چاپ اولونان فضولي ديواني استانبول دا، بولاقدا، قازاندا، تاشكند ده، خيوه ده، باكودا و باشقا شهرلرده و دفعه لرله نشر اولونوب، روس، آلمان، فرانسه، انگليس، و ارمني ديللرينه ده ترجمه ايديلمشدير. فضولينين خصوصاً آنا ديلينده يازديقي شعرلرينه قول قاناد ويروب بو سوز اينجيلريني آذربايجان ديلي آنلاشيلان بوتون ئولكه لرده شهرتلنديرن اساس قوه محبتدير، انسانا، انسان گوزه ل ليگينه درين حرمت، خلقه، وطنه محبت، ياشاماغا و امگه محبت فضولي شعرلرنين اساس قدرتي دير.

فضولي تخميناً 1498 نجي ايلده عراقين كربلا شهرينده دوغولموش و تحصيليني بغداد شهرينده تماملامشدير.

" علم سيز شعردن، قالب بي روح كيمي " - نفرت ائدن شاعر هله گنج ياشلاريندان غزل لر يازاراق اوچ ديلده ديوانلار ياراتميش، ايلك دفعه داهي آذربايجان شاعري نظامي گنجوي نين يازيلي ادبياتا گتيرديگي " ليلي و مجنون " موضوعوني آنا ديلينده بويوك صنعتكار ليقلا قلمه آلميش " بنگ و باده " و " صحبت الاثمار " كيمي كنايه لي و تمثيللي اثرلر ياراتمشدير.

شاعرين تركيه حكمداري سلطان سليمانا يازديقي تركجه عريضه ادبيات تاريخينده " شكايتنامه " آدي ايله مشهور دور. " مجمع الخواص " تذكره سنين مؤلفي صادق بگ افشار فضولينين " شاه و گدا " آدلي آنا ديلينده يازديقي مثنوينين شاعرين خطي ايله يازيلميش نسخه سيني شخصاً اوخودوغونو قيد ايديرسه ده، بو اثره هله هئچ يرده تصادف اولونمامشدير.

فضولي عرب، فارس و آذربايجان ديللرينده قلمه آلديقي قصيده لري آيريجا بير اثر كيمي ترتيب ايديب اونلارا خصوصي بير مقدمه ده يازمشدير. او فارس ديلينده ديوان دان علاوه " رند و زاهد ، صحت و مرض "  آدلي نثر، " هفت جام " و  " انيس القلب "  آدلي منظوم اثرلرده ياراتميش، " انيس القلب " اثرايله بويوك آذربايجان شاعري خاقاني شيرواني نين مشهور " قصيده شينيه "  سينه جواب ويرمشدير.

فضولي عرب ديلينده " مطلع الاعتقاد "  آدلي فلسفي بير اثر يازمش آذربايجانجا معما رساله لري ده قلمه آلميش، عبدالرحمان جامي نين " حديث اربعين "  اثريني آذربايجان ديلينه ترجمه ائتمشدير.

فضولي بويوك هومانيست- انسان پرور، بشر دوست شاعر دير. دنيا  لذت لريني، طبيعت گوزه لليك لريني ئوز صنعتكار قلبي ايله دويان و سه ون شاعر انسان گوزلليگيني داها يوكسك قيمتلنديرير. انسان گوزلليگيني بوتون نعمتلردن اوستون ساييب، ديير:

اي فضولي، عالمين گوردوم هامو نعمتلرين

هيچ نعمت گورمديم ديدار دلـبر تك لذيذ

او انساني بيليك لي، امك سه ور، عدالت لي گورمك ايستيير. ديوانلاريندا علم، زحمت و آزادليق ترنم ائديلير. معاصرلرينه، خصوصاً گنْجلره مراجعت ائدير.

خلق ايله باغلي اولدوغوندان دفعه لرله اوندان بحث آچير، گوردو گو اذيتلرين، آزادي خواه اولماسيندان ايره لي كلمه سيني شرح ايده ره ك افتخار حسي ايله قلمه آلير:

پريشان خلق  عالم آه و  افغان  ائتديگيمدندير

پريشان اولدوغوم،خلقي پريشان ائتديگيمدندير

دئييل بيهوده گر ياغسا  فلكدن  باشيما داشلار

بناسين تـيـشه  آهيمله  ويران  ائتديگيمدندير

و بعضاً ديير:

توكدو كجه قانمي اوخين اول آستان ايچر

بير يرده يم اسير  كه تورپاغي  قـان ايچر

دورونون قان ايچن حكمدارلارينا، شاه و شاه زاده لرينه، عموميتله سرايلارين اسارتينه، ظلمونه قارشي نفرتيني بيلديرير.

فضولينين محبت ترانه لري بو گون ده ئوز يوكسك بديعي قدرتيني ساخلايير. زمانه سنين وقف اداره لرنين وضعيتني " سلام ويرديم، رشوت دگلدير دييه آلماديلار " جمله سيله ابدي دامغالايان شاعرين، بو بويوك محبت مغني سنين قدرتلي تأثيري ادبياتمزين انكشافيندا عصر لرجه ياشامش دير.

فضولي 1558 نجي ايلده كربلا ده وفات ائتميش دير.

ح‌- آراسلي